Vận hành thử nghiệm công trình xử lý nước và nước thải — Quy định 2026

1. Quy định về chạy thử, vận hành thử nghiệm công trình xử lý nước, nước thải

Chạy thử thiết bị và vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải là hai hoạt động có mục đích, hồ sơ và điều kiện thực hiện khác nhau. Một hệ thống đã chạy ổn định bằng nước sạch chưa chứng minh được hiệu quả xử lý nước thải; ngược lại, công trình không phải thực hiện vận hành thử nghiệm theo pháp luật môi trường vẫn cần được kiểm tra, chạy thử và nghiệm thu kỹ thuật phù hợp.

Đối với chủ đầu tư, câu hỏi cần giải quyết trước tiên là: công trình đang xử lý nước để tạo sản phẩm, hay xử lý chất thải; dự án có thuộc đối tượng phải có giấy phép môi trường (GPMT); và hạng mục xử lý có thuộc trường hợp không phải vận hành thử nghiệm hay không?

2. Phân biệt chạy thử kỹ thuật và vận hành thử nghiệm theo pháp luật môi trường

Các hoạt động này có thể được tổ chức trong cùng một kế hoạch triển khai, nhưng không thay thế cho nhau.

Đặc biệt, tên gọi “chạy thử”, “nuôi cấy vi sinh” hoặc “hiệu chỉnh thiết bị” không tự tạo ra quyền tiếp nhận, xử lý hoặc xả nước thải khi dự án chưa đáp ứng điều kiện pháp lý tương ứng.

3. Công trình xử lý nước và công trình xử lý nước thải áp dụng khác nhau thế nào?

3.1. Dây chuyền xử lý nước cấp, nước công nghệ

Dây chuyền xử lý nước thô thành nước cấp, nước phục vụ sản xuất hoặc nước RO không mặc nhiên là công trình xử lý chất thải thuộc Điều 31 Nghị định 08/2022/NĐ-CP.

Việc chạy thử các dây chuyền này cần xác định theo thiết kế, yêu cầu chất lượng nước sử dụng, quy trình của nhà sản xuất, hợp đồng và quy định chuyên ngành liên quan. Không lấy thời hạn vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải để áp đặt cho toàn bộ dây chuyền sản xuất nước.

Tuy nhiên, nhà máy nước có thể đồng thời phát sinh nước rửa lọc, nước vệ sinh thiết bị, nước thải hóa chất, nước thải sinh hoạt và bùn. Các công trình thu gom, xử lý những dòng thải này phải được đánh giá riêng về nghĩa vụ môi trường.

Ví dụ, hệ thống RO tạo nước phục vụ sản xuất và hệ thống xử lý nước thải vệ sinh màng có chức năng khác nhau. Chất lượng nước RO đạt yêu cầu không đồng nghĩa với việc nước thải vệ sinh màng đủ điều kiện xả thải.

3.2. Hệ thống xử lý nước thải

Đối với công trình xử lý nước thải, căn cứ trực tiếp là Điều 46 Luật Bảo vệ môi trường 72/2020/QH14 và Điều 31 Nghị định 08/2022/NĐ-CP theo nội dung đã được sửa đổi, bổ sung.

Trong đó:

• Khoản 2 và khoản 3 Điều 31 quy định trách nhiệm vận hành thử nghiệm của các nhóm dự án phải có GPMT và có công trình xử lý chất thải không thuộc diện được loại trừ.
• Khoản 4 Điều 31 quy định trường hợp cơ sở thuộc phạm vi điều chỉnh có bổ sung, nâng công suất hoặc thay đổi công nghệ xử lý chất thải.
• Khoản 1 Điều 31 quy định các công trình không phải thực hiện vận hành thử nghiệm.

Do đó, không thể kết luận nghĩa vụ chỉ từ tên gọi “trạm xử lý nước thải” hoặc công suất thiết kế.

4. Xác định đúng đối tượng trước khi lập kế hoạch

4.1. Kiểm tra lại nghĩa vụ giấy phép môi trường theo quy định năm 2026

Tại thời điểm 16/10/2026, việc xác định đối tượng phải có GPMT cần đối chiếu thêm Mục VII Phần A Phụ lục IX Nghị quyết 66.19/2026/NQ-CP.

Nghị quyết này điều chỉnh đối tượng cấp phép và đăng ký môi trường. Vì vậy, không nên tiếp tục sử dụng nguyên trạng bảng phân loại hoặc kết luận pháp lý được lập trước ngày 18/5/2026.

Trình tự rà soát phù hợp là:

• Xác định loại hình hoạt động và quy mô của toàn bộ dự án.
• Phân biệt nước thải công nghiệp, nước thải sinh hoạt và các dòng thải khác.
• Xác định nơi tiếp nhận: môi trường, hệ thống xử lý tập trung hay hệ thống tuần hoàn trong sản xuất.
• Xác định nghĩa vụ GPMT hoặc đăng ký môi trường theo quy định hiện hành.
• Kiểm tra từng công trình xử lý có phải vận hành thử nghiệm hay không.
• Đối chiếu điều khoản chuyển tiếp nếu dự án đã có hồ sơ hoặc giấy phép trước thời điểm quy định mới có hiệu lực.

Đối với dự án đã có GPMT nhưng nay không còn thuộc đối tượng phải có giấy phép, khoản 4 Mục VII Phần A Phụ lục IX Nghị quyết 66.19/2026/NQ-CP có quy định chuyển tiếp. Chủ đầu tư không nên tự bỏ qua nghĩa vụ trong giấy phép chỉ vì nhận thấy tiêu chí cấp phép đã thay đổi.

4.2. Những trường hợp không phải vận hành thử nghiệm thường gặp

Bảng dưới đây trình bày một số trường hợp liên quan trực tiếp đến công trình nước, nước thải; không thay thế toàn bộ danh mục tại khoản 1 Điều 31.

Đối với trường hợp vừa tuần hoàn vừa xả một phần nước thải ra môi trường, không được áp dụng ngay điểm i cho toàn bộ hệ thống.

Tương tự, việc một nhà máy nằm trong KCN không tự động chứng minh nước thải đã được đấu nối hợp lệ vào hệ thống xử lý tập trung. Cần có căn cứ về tuyến thu gom, điểm đấu nối, đơn vị tiếp nhận và điều kiện tiếp nhận.

Không phải vận hành thử nghiệm theo Điều 31 không đồng nghĩa với được miễn xử lý nước thải, miễn kiểm soát chất lượng đầu ra hoặc miễn chạy thử, nghiệm thu kỹ thuật.

5. Điều kiện và hồ sơ cần chuẩn bị trước khi vận hành thử nghiệm

5.1. Hoàn thành các điều kiện tương ứng với nhóm dự án

Đối với nhóm dự án quy định tại khoản 2 Điều 31, điều kiện bao gồm xây dựng công trình xử lý chất thải theo GPMT, lập hồ sơ hoàn thành theo pháp luật xây dựng, có biên bản bàn giao nghiệm thu giữa các bên liên quan và có quy trình vận hành đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường.

Thiết bị, hệ thống quan trắc tự động, liên tục phải được lắp đặt trước khi thử nghiệm nếu dự án thuộc đối tượng phải lắp đặt.

Đối với nhóm dự án tại khoản 3 Điều 31, việc thử nghiệm phải thực hiện theo GPMT đã được cấp, gắn với toàn bộ dự án, phân kỳ đầu tư hoặc hạng mục xử lý chất thải độc lập theo trường hợp áp dụng.

Về tổ chức thực hiện, chủ đầu tư nên kiểm tra:

• Công trình thực tế có phù hợp với công suất, công nghệ và phạm vi trong hồ sơ pháp lý không.
• Điểm lấy mẫu, điểm xả và đường thu gom đã được xác định rõ chưa.
• Có đủ nguồn điện, hóa chất, vật tư và nhân sự vận hành không.
• Phương án quản lý bùn, nước thải bất thường và sự cố đã sẵn sàng chưa.
• Các điều kiện an toàn điện, hóa chất, không gian hạn chế và PCCC liên quan đã được đáp ứng chưa.
• Đơn vị quan trắc có đủ điều kiện và phạm vi thực hiện phù hợp không.

Các nội dung quản trị kỹ thuật này cần được cụ thể hóa trong kế hoạch dự án; không nên chờ đến ngày lấy mẫu mới kiểm tra.

5.2. Thông báo kế hoạch vận hành thử nghiệm

Khoản 5 Điều 31 quy định chủ dự án thuộc khoản 2 phải thông báo kế hoạch cho cơ quan cấp GPMT trước khi bắt đầu thử nghiệm ít nhất 10 ngày. Trường hợp Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp giấy phép, còn phải gửi cơ quan chuyên môn về bảo vệ môi trường cấp tỉnh.

Khoản 3 Điều 31 cũng dẫn chiếu trách nhiệm tại khoản 5 khi thay đổi kế hoạch thử nghiệm so với GPMT.

Vì vậy, cần đọc đúng nhóm đối tượng và nội dung giấy phép, thay vì khẳng định mọi tình huống đều có cùng một thủ tục thông báo.

Theo khoản 20 Điều 19 Thông tư 02/2022/TT-BTNMT đã được sửa đổi, văn bản thông báo kế hoạch sử dụng Mẫu số 43 Phụ lục II.

Kế hoạch nên thể hiện rõ công trình thử nghiệm, thời điểm bắt đầu và kết thúc, diễn biến tải dự kiến, chương trình quan trắc, đơn vị thực hiện và đầu mối xử lý sự cố.

6. Thời gian vận hành thử nghiệm: không áp dụng máy móc mốc 3–6 tháng

Khoản 6 Điều 31 đã được thay thế bởi khoản 2 Điều 11 Nghị định 48/2026/NĐ-CP.

Theo quy định này:

• Chủ dự án quyết định thời gian thử nghiệm nhưng phải bảo đảm thời gian, tần suất quan trắc theo quy định.
• Thời gian thử nghiệm bao gồm cả quan trắc và lập báo cáo kết quả.
• Thời điểm kết thúc không quá 06 tháng kể từ ngày bắt đầu và được ghi trong GPMT.
• Nếu phải gia hạn, chủ dự án phải thông báo bằng văn bản, nêu lý do và thời gian gia hạn; thời gian gia hạn không quá 06 tháng.
• Dự án quy mô lớn, đầu tư theo từng giai đoạn có cơ chế kéo dài do cơ quan hoặc người có thẩm quyền cấp GPMT quyết định.

Nếu công trình không đáp ứng yêu cầu, chủ dự án phải thực hiện cải tạo, nâng cấp và vận hành thử nghiệm theo quy định.

Điểm cần lưu ý là quy định cũ về thời gian từ 03 đến 06 tháng cho một số nhóm dự án không còn được giữ nguyên trong khoản 6 hiện hành. Tuy nhiên, việc sửa thời hạn không loại bỏ yêu cầu về thời gian quan trắc tối thiểu đối với nhóm công trình tương ứng.

Cũng không được hiểu “lấy mẫu trong 03 ngày” là toàn bộ thủ tục thử nghiệm chỉ kéo dài 03 ngày. Kế hoạch còn phải dành thời gian ổn định công nghệ, phân tích mẫu, đánh giá kết quả và gửi báo cáo đúng hạn.

7. Quan trắc khi vận hành thử nghiệm thực hiện thế nào?

7.1. Xác định đúng nhóm quan trắc

Căn cứ chính là Điều 21 Thông tư 02/2022/TT-BTNMT theo nội dung đã được sửa đổi, đặc biệt bởi Thông tư 07/2025/TT-BTNMT và Điều 14 Thông tư 09/2026/TT-BNNMT.

Chỉ áp dụng bảng dưới đây sau khi đã xác định công trình thuộc diện phải vận hành thử nghiệm.

Đối với chương trình tại khoản 1, giai đoạn điều chỉnh sử dụng mẫu tổ hợp đầu vào và đầu ra. Giai đoạn ổn định thực hiện quan trắc ít nhất một ngày một lần, gồm 01 mẫu đầu vào và ít nhất 07 mẫu đơn đầu ra trong 07 ngày liên tiếp theo quy định.

Không được hiểu “03 mẫu” là tổng cộng chỉ cần ba mẫu cho cả đầu vào và đầu ra. Cũng không được nhầm chương trình quan trắc bổ sung khi xin GPMT cho cơ sở đang hoạt động tại Điều 20 với chương trình vận hành thử nghiệm tại Điều 21.

7.2. Thông số và giới hạn đánh giá phải gắn với công trình cụ thể

Thông số quan trắc phải đối chiếu GPMT và quy định áp dụng. Không mặc định chỉ cần pH, \(\mathrm{BOD}\), \(\mathrm{COD}\) và TSS cho mọi loại nước thải.

Kế hoạch lấy mẫu cần làm rõ:

• Từng dòng thải và công trình phải đánh giá.
• Vị trí lấy mẫu đầu vào, đầu ra.
• Loại mẫu và thời gian lấy mẫu.
• Thông số phân tích, phương pháp và đơn vị thực hiện.
• Quy chuẩn, giới hạn và điều khoản chuyển tiếp áp dụng.
• Trạng thái sản xuất, lưu lượng và tải ô nhiễm tại thời điểm lấy mẫu.

Một mẫu đầu ra đạt yêu cầu ở thời điểm tải rất thấp chưa đủ để chứng minh hệ thống có thể xử lý ổn định tại điều kiện thiết kế.

Nếu giấy phép đang áp dụng có nội dung khác với quy định mới hoặc chưa rõ chương trình quan trắc tương ứng, cần làm rõ trước khi triển khai. Cần xác minh thêm với cơ quan quản lý có thẩm quyền.

8. Tổ chức chạy thử để kết quả có giá trị kỹ thuật

8.1. Kiểm tra thủy lực, thiết bị và điều khiển trước khi tăng tải

Kế hoạch chạy thử kỹ thuật nên xử lý các lỗi cơ bản trước khi đưa hệ thống vào giai đoạn đánh giá hiệu quả:

• Kiểm tra độ kín, đường chảy, van và khả năng cô lập từng công đoạn.
• Kiểm tra bơm, máy thổi khí, thiết bị khuấy và châm hóa chất.
• Kiểm tra cảm biến, tín hiệu đo, cảnh báo và liên động bảo vệ.
• Thử tình huống chuyển thiết bị dự phòng, mất tín hiệu hoặc mất điện theo phương án được phê duyệt.
• Xác nhận chế độ điều khiển tại chỗ, tự động và giám sát qua PLC, SCADA.
• Khắc phục lỗi và lưu bằng chứng trước khi chuyển bước.

Các phép thử này cần theo thiết kế và tài liệu thiết bị. Không áp dụng một bộ thông số cài đặt chung cho mọi công nghệ.

8.2. Đánh giá cả lưu lượng và tải ô nhiễm

Đối với nước thải, công suất thủy lực và tải ô nhiễm là hai đại lượng khác nhau. Có thể tính tải lượng một chất ô nhiễm theo:

Trong đó:

• \(L\): tải lượng chất ô nhiễm, kg/ngày.
• \(Q\): lưu lượng nước thải, m³/ngày.
• \(C\): nồng độ chất ô nhiễm, mg/L.

Công thức dùng khi lưu lượng và nồng độ đại diện cho cùng khoảng thời gian đánh giá. Với dòng thải biến động lớn, cần tính theo các khoảng thời gian phù hợp thay vì sử dụng một nồng độ đơn lẻ cho cả ngày.

Về kỹ thuật, cùng một lưu lượng nhưng nồng độ \(\mathrm{COD}\) hoặc amoni khác nhau sẽ tạo ra điều kiện làm việc khác nhau. Báo cáo chạy thử vì vậy cần ghi rõ điều kiện đầu vào và phạm vi tải đã kiểm chứng.

Nếu dự án chưa phát sinh đủ nước thải, cần phản ánh đúng giới hạn của kết quả thử nghiệm và rà soát kế hoạch pháp lý tương ứng. Không nên xác nhận khả năng xử lý toàn bộ công suất thiết kế chỉ từ kết quả ở tải thấp.

8.3. Tách tiêu chí pháp lý khỏi cam kết hợp đồng

Một hệ thống có thể đáp ứng giới hạn xả thải nhưng chưa đáp ứng cam kết về điện năng, hóa chất, độ ồn hoặc mức tự động hóa.

Ngược lại, thiết bị hoạt động đúng thông số mua sắm chưa chứng minh được nước thải đạt yêu cầu.

Chủ đầu tư nên lập riêng:

• Tiêu chí tuân thủ môi trường.
• Tiêu chí hiệu suất và công suất theo hợp đồng.
• Tiêu chí an toàn, độ tin cậy và khả năng bảo trì.

Cách tổ chức này giúp nghiệm thu đúng phạm vi và hạn chế tranh chấp khi bàn giao.

9. Khi nước thải không đạt trong giai đoạn thử nghiệm

Vận hành thử nghiệm không phải giai đoạn được phép xả nước thải vượt quy chuẩn.

Theo khoản 8 Điều 31 Nghị định 08/2022/NĐ-CP đã được sửa đổi, khi chất thải xả ra môi trường không đáp ứng yêu cầu, chủ dự án phải thực hiện biện pháp tương ứng như:

• Dừng công đoạn phát sinh chất thải hoặc giảm công suất để hệ thống hiện hữu xử lý đạt yêu cầu.
• Kiểm tra công trình, thiết bị và quy trình vận hành để xác định nguyên nhân.
• Khắc phục, cải tạo, nâng cấp hoặc bổ sung công trình khi cần thiết.
• Lập kế hoạch và thực hiện vận hành thử nghiệm lại đối với công trình, hạng mục không đạt.

Trường hợp gây sự cố hoặc ô nhiễm môi trường, điểm c khoản 8, được sửa đổi bởi khoản 4 Điều 11 Nghị định 48/2026/NĐ-CP, yêu cầu dừng ngay hoạt động thử nghiệm và báo cáo kịp thời đến các cơ quan có trách nhiệm theo quy định.

Về quản lý hiện trường, cần lưu đầy đủ thời điểm phát hiện, diễn biến tải, thông số vận hành, biện pháp đã thực hiện và kết quả sau khắc phục. Không loại bỏ các kết quả không đạt khỏi hồ sơ để chỉ trình bày các đợt đạt yêu cầu.

10. Báo cáo kết quả và chuyển sang vận hành thường xuyên

10.1. Thời điểm gửi báo cáo

Theo điểm đ khoản 7 Điều 31, báo cáo kết quả phải gửi cơ quan cấp GPMT trước thời điểm kết thúc vận hành thử nghiệm 20 ngày, trừ trường hợp đặc thù tại khoản 4 Điều 46 Luật Bảo vệ môi trường.

Nếu Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp giấy phép, báo cáo còn phải gửi cơ quan chuyên môn về bảo vệ môi trường cấp tỉnh.

Báo cáo phải có đầy đủ kết quả quan trắc theo kế hoạch trong giấy phép. Vì vậy, tiến độ lấy mẫu và trả kết quả phân tích phải được bố trí lùi từ thời hạn báo cáo, không chờ đến ngày cuối cùng mới tổng hợp.

Mẫu báo cáo hiện hành được dẫn chiếu tại khoản 21 Điều 19 Thông tư 02/2022/TT-BTNMT đã được sửa đổi: Mẫu số 43a Phụ lục II.

10.2. Hồ sơ cần lưu để phục vụ kiểm tra và bàn giao

• GPMT và các hồ sơ pháp lý liên quan.
• Thông báo kế hoạch, văn bản thay đổi hoặc gia hạn nếu có.
• Hồ sơ hoàn thành, nghiệm thu và chạy thử kỹ thuật.
• Quy trình vận hành, bảo trì và ứng phó sự cố.
• Nhật ký thử nghiệm; dữ liệu lưu lượng, tải lượng, hóa chất và bùn.
• Biên bản lấy mẫu, phiếu kết quả và hồ sơ năng lực quan trắc.
• Báo cáo kết quả thử nghiệm.
• Biên bản kiểm tra, thông báo kết quả kiểm tra và hồ sơ khắc phục nếu có.

Khoản 10 Điều 31 quy định trách nhiệm kiểm tra và thông báo kết quả của cơ quan cấp phép. Không nên gọi chung mọi hồ sơ kết thúc thử nghiệm là “giấy phép vận hành chính thức”, hoặc mặc định mọi dự án phải xin lại “giấy xác nhận hoàn thành công trình bảo vệ môi trường” theo cơ chế cũ.

Việc hoàn thành đủ số lượng mẫu thử nghiệm cũng không làm chấm dứt nghĩa vụ vận hành hệ thống xử lý, quan trắc tự động hoặc quan trắc trong giai đoạn hoạt động theo quy định tương ứng.

11. Những thủ tục không được nhầm lẫn

Đối với hoạt động xả thải thuộc diện GPMT, cần kiểm tra nội dung xả nước thải trong giấy phép và hồ sơ chuyển tiếp liên quan. Không mặc định phải xin thêm một giấy phép xả thải riêng theo cơ chế trước đây.

12. Checklist trước khi chốt kế hoạch chạy thử

• Đã phân biệt dây chuyền sản xuất nước và công trình xử lý chất thải.
• Đã rà soát nghĩa vụ GPMT theo quy định năm 2026 và điều khoản chuyển tiếp.
• Đã xác định rõ hạng mục phải thử nghiệm và hạng mục không phải thử nghiệm.
• Đã hoàn thành các điều kiện kỹ thuật, pháp lý tương ứng trước khi bắt đầu.
• Đã chọn đúng chương trình quan trắc, loại mẫu và số lượng mẫu.
• Đã bố trí tiến độ báo cáo trước thời điểm kết thúc theo quy định.
• Đã chuẩn bị phương án khi chưa đủ tải, nước thải không đạt hoặc phải gia hạn.
• Đã phân công trách nhiệm giữa chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị vận hành và đơn vị quan trắc.
• Đã xác định riêng tiêu chí tuân thủ môi trường và tiêu chí nghiệm thu hợp đồng.

Lưu ý miễn trừ trách nhiệm pháp lý: Bài viết cung cấp thông tin tham khảo theo nguồn được rà soát đến ngày 16/10/2026, không thay thế ý kiến pháp lý hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền đối với hồ sơ cụ thể. Chủ đầu tư cần đối chiếu giấy phép, điều khoản chuyển tiếp và hiện trạng dự án trước khi áp dụng.

13. Danh mục văn bản pháp luật & tiêu chuẩn tham chiếu